ناوەندەکانی چاکسازی تاچەند توانیویانە کەسی تاوانبار وبەندکراو بگۆڕى

ناوەندەکانی چاکسازی تاچەند توانیویانە کەسی تاوانبار وبەندکراو بگۆڕى

د. ئازاد مۆرادیان، ده روونناس

Azad Moradian_Photo_2019٢٣ى نۆۆێمبری ٢٠١٨

بێ گۆمان شێۆازى هه ڵسۆكه ۆت له گه ڵ بند كراو وتاوانبار كاریگه رى به رچاوى ده بیت له سه ر گۆرانكارى له ره فتار وكرده وه ى كه سى تاوانباردا. ئه مه ش به پشت به ستن به یاسا وسیستمى داد وشێۆازى كار وئیشى ناوه نده كانى چاكسازى ده گه ڕیته وه.

زۆربه ى لێكولینه وه كان سه باره ت به چۆنیه تى هه ڵسو كه وت له گه ڵ بند كراوه كان دا ده گریته وه بۆ سه رچاوه ڕۆژ هه ڵاتیه كان كه له مێژه له سه ر ئه م ناكۆكیانه له كۆمه ڵگه دا كار وئیشى به رده وامى ئاكادیمیان كردووه وهه روه ها له مودیل یان سیستمیكى بنه ره تى كه ڵك وه ر ده گرن.

ڕوانگه ى سیستمى ڕۆژ هه ڵاتى به تاوان وتاوانبار له سه ر دو بنه ماى كۆمه ڵایه تى دامه زراوه كه تاكه كه س وكۆ مه ڵگه ده بیت یارمه تى ده رى یه ك بن له ژیان دا.

 ئه گه ر ئه ندامێكى كۆ مه ڵگه ڕێگاى هه ڵه ۆ دژایه تى له گه ڵ كۆ مه ڵگه ی گه رته پێش ئه ركى كۆ مه ڵگه وناوه نده حكومه ت ئه وه یه كه به هه مو چه شنێك یارمه تى تاوانباره كه بد ه ن كه بگڕێته وه نێۆ باۆه شى كۆ مه ڵگه که.

زۆربه ى سه رچاوه زانستیه كان ئاماژه به ۆی ده كه ن كه تاۆان و تاوانبار هه ڵقۆڵاوى كۆ مه ڵگه ن و كۆ مه ڵگه ى ته ندرۆست ده تۆانیت كه مترین ڕێژه ى تاۆان و تاۆانبارى تێدا بیت.

زۆربه ى ڕه ۆانناسه كان باۆه رى ته واویان به گۆرانكارى له ره فتار ۆ كرده وه ى تاكه كه سى دا هه یه. هه رچ ن به ڕیژه یه كى كه م له تاوانباران هه ن كه له بارى سایكالۆژیه وه وه ك تاكه كه سى دژ به یاسا ودژ به هه ڵسو كه وتى كۆ مه ڵایه تى پێناسه كراوه ن وگۆڕانكارى له هه ڵسه وكه وتیان دا كارێكى درێژخایه نى ده وێت وبه داخه وه زۆر سه ركه وتوش نابیت.

هه روه ها كه ئاماژه م پێ كرد ڕۆانگه ى سیستمی، كاربه ده ستانى حكومى ودادی ۆڵاتانى ڕۆژ ئاۆایی هان ده دات كه هه مو چه شنه كه ره سه یك به كار به هێنێن بۆ گه ڕانه وه ى تاوانبار بۆ كۆ مه ڵگه، چه له كاتێك كه تاۆان بارله زیندان دایه، چ ئه ۆكاته ی كه ئازاد كراوه وبه دواى كار و ئیش داده گڕیت و ده بیت كۆ مه ڵگه بۆ ۆه رگه رتن و ڕاگرتنى ئه وكۆتایی نه كات.

ۆه ك نه مونه پێم باشه بڕیك زانیارى له سه ر سیستمى زیندان وناوه نده كانى چاكسازى له ژیانى تاۆانباران له وه ڵاته یكگرتووه كانى ئه مریكادا بده م.

له ٤٠ ساڵى ڕابۆردودا له وه ڵاته یكگرتووه كانى ئه مریكا بیر وڕاى تاۆان و موجازاتی تاۆانبار جێگاى خۆى داوه ته چاكسازى و ڕاهێنان و گۆرانكارى له ڕه فتارى تاۆان بار دا.

ئه م سیستمه سێ گروپى به رپرسی له خۆ گرتووه، یكم، ئه وگرۆپه ى كه زیندانى له نیو زیندانه كان دا ده پارێزن ۆ چاۆ دێریان ده كه ن، ۆه ك زیندانبان و پولیسی زیندان، دوهه م ئه ۆ كه سانه ى كه كارى ڕۆژانه ی زیندانى به جى دێنن، سێهه م ئه و گرۆپه ى كه بریه تین له ڕه وانناس، ۆ مه ده د كاری كۆ مه ڵایه تى یان سۆشیاڵ ۆرك، ڕاوێژكارى كارۆباى كۆڵتورى و كۆمه ڵایه تى، مامۆستا وپسپۆرى كار ۆ ئیش و هه روه ها پسپۆڕی ئایینى و مه زه بی كه هه موى ئه مانه ئه ركی ڕاهێنان و بارهێنانى تاكى زیندانى وه ئه ستو ده گرن. بیرۆكه ی سه ره كى ئه مه یه كه تاكى زیندانى له ژیانى ئاسایی خویدا مه ۆداى فێر بونى چۆنیه تى هه ڵسۆ كه ۆتى له ده ره ۆه ى زیندان دا نه بۆۆه وده بیت تا ئه ۆ كاته ی له به ند ۆ زیندان د ایه یارمه تى بدرێت تا به ئاستى تاكه كه سێكى باش وبه كه ڵك بۆ كۆمه ڵگه به رز ببێته وه.private-prisons

سیستمى چاكسازى له وه ڵاتانى ڕۆژئاوایی دا هه روه ها كاتێكى گۆنجاۆ ومه ۆدایكى دابین كراۆ بۆ چاۆدێرى تاۆان بارى ئازاد كراۆ داده نێت ۆه به پێ زه روفى تاوان باره كه زه مانى چاۆدێریه كه ش دابین ده كریت. ئه م چاۆ دێرانه یارمه تى ده رى تاۆان باره ئازاد كراوه كه ده ده ن كه له ئه زمونه كانى زیندان وهه مو ئه ۆ زانیاریانه ى كه له کاتى زیندان دا فێری بووه بۆ گه ڕانه وه به كۆ مه ڵگه كه ڵك وه رگرێت.

به شى سێ هه مى ئه م سیستمه؛ فه راهه م كردنى ئه ۆ شه رایه ته له نێۆ كۆ مه ڵگه دایه كه به تاۆانبار یارمه تى بدات تا وه ك ئه ندامێك بگه ڕیته وه نێۆ كۆمه ڵگه، كار ۆ ئیش پیدا كات وهه ر كۆسپ وچه ڵه مه یكى یاسایایی و كۆڵتورى و كۆمه ڵایه تى كه ڕێگه ر بێت له سه ر ڕێگاى تاۆانبارى ئازاد كراۆ ۆه لابنێت.

 تاكه كه سى كاتێك به تاۆان بار ده ناسرێی كه له لایه ن سیستمى داد وله ژێر چاۆدێرى دادوه ر یان قازى مۆحاكیمه كرا بێت وبه پێۆانه ى تاۆانه كه ى كاتى زیندانى بۆ دابێن كرا بێت. زۆر جار، قازى یان دادوه رى مه حكه مه بڕیار ده دات كه تاۆان بار له ده ره وه ى زێندان له ژێر چاۆدێرى دا بیت، كارۆ ئیشى خۆبه خشانه بكات وهاو كات له كۆرس وۆركشاپی تایبه ت بۆ ماوه یه كى دیارى كراۆ مۆجازات ده كرێت.

هه ر وه ها كه له سه ره وه ئاماژه م پێ كرد وه ڵاته یكگرتووه كانى ئه مریكا زۆرترین ڕێژه ی زیندانى هه یه. به پێ ڕێژه ى ڕیكخراوى ئامارى ئه مریكا، له ساڵى ٢٠١٧ ى زایینى دا پتر له ٢ میلیون وسێ سه د هه زار كه س له زیندانه كانى ئه مریكادابووه ن.

 پتر له ٦هه زار زیندان له ئاستى ویلایه ته كان وله ئاستى ده وڵه تى فیدراڵ دا ئه م ٢ میلیون زیندانى له خۆدا حه شار داۆه.

 وه ڵاته یكگرتووه كانى ئه مریكا له ئاستى ڕێژه ی زیندانه وه یكم وه ڵاته له جیهان دا. ۆه هه ر ۆه ها یك له چۆارى هه مو زیندانیه كانى جیهان له ئه مریكا دان . خه رج وهه زیینه ى ئه م زیندانانه له ساڵ دا پتر له ٨٠ بیلییون دۆلار دایه

له بڕێك له ویلایه ته كان دا به پى ئامارى فه رمى له هه ر سه د كه س یه كیان له زینداندان. پتر له ٤٦ له سه دى ئه م زیندانیانه به هۆى كڕین ۆ فرۆشى ماده هۆش به ره كان له زیندان دان.

له سه ددا ٧ ۆ نیۆ به هۆى ژیانى نا یاسایی ۆ مۆهاجیره تى نا یاسایی وه بۆ ئه مریكا وكه متر له ٤ له سه دى تاوانباران به هۆی قه تڵ وكۆشتن و ئه زیه ت ۆ ئازار كه سانى كه بووه.

سیستمى چاكسازی وبارهینانى زیندانى وتاوان بار له وه ڵاته یكگرتووه كانى ئه مریكا له ده ساڵى ڕابوردو دا له دو لایه نه وه هه ۆڵى داوه كه له ڕیژه ی زیندانی كه م كاته وه، یكم به گۆرانكارى له یاساى ماده هۆش به ره كان، دوهه م به گۆڕانكارى له یاساى مۆهاجیره ت و پنابه رى. به ئازاد كردن ویاسایی كردنى كڕین و فرۆشتنى ماریجوانا(حه شیش) به ڕیژه یه كى به رچاۆ له تاۆانبارانى ئه م بۆۆاره ى كه م كراوه تو.

هه ر چ ن هه مۆ لێكو ڵینه وه كان له سه ر كارامه بوون وبه نێرخ بوونى سیستمى چاكسازى ئه مریكا پێ یان داناوه، بڵام به پێ ئامارى ڕێكخراوى ئامارى ده وڵه تى ئه مریكا ته نیا ٢٣ له سه دى تاۆانباره ئازاد كراوه كان پاش ئازاد بون له زیندان، ژیانى ئاسایی خۆیان ده س پى كردووه تو وسه ركه وتو بوون، هه ر له ۆ كاته ش دا ٧٧ له سه دى ئازاد كراوه كان له ماوه ى ٥ ساڵ دا بۆ جارێك یان چه ن جارى كه زیندان كراوه ن.

ئه مه ش ئه ۆ ڕاستییه ده سه لمێنێت كه كار ۆ ئیشى پسپۆر ومۆشاویرى كۆمه ڵایه تى وده رۆنناس وپۆلیسى چاۆدیر به س به شێك له هۆكاره کانى نه خۆشی و ناكۆكى تاۆان بار ده رمان ده كات ۆ كۆ مه ڵگه ۆ ئه ندامانى كۆ مه ڵگه و ناعه‌ داڵه تى ئابورى و فه‌ قیرى و نه دارى له بازنه ى ئه ۆ چاكسازیانه دا نیه.us-v-norway

له بۆراى هه ڵسه نگاندنى ومۆقایسه ی سیستمى چاكسازى زیندان وزیندانى له ئه مریكا وه ڵاتانى ئۆروپى دا زۆربه ى لێ كۆڵینه وه كان ئاماژه به سه ركه ۆ تویی سیستمى ئۆروپى ده كه ن. هه رچ ن هه ر دۆ سیستم ده ڵین كه زیندانى ده بیت له كاتى زیندان بونی دا بۆ ژیانى پاش ئازاد بوون له زیندان ئاماده بكرێت وكه ره سه ى كارامه ى زانیارى وده روونناسى و كۆ مه ڵایه تى پێ بدریت، بڵام سیستمى ئۆروپى ده ڵیت كه ئیشی چاكسازى تا كاتێك كه ئازاد كراۆ سه ركه وتۆ و سه ربه خۆ نه بیت ده وامى ده بێت. ئه مه ش به ۆ مانایه كه به رپه رسانى كۆمه ڵگه وناوه نده كۆ مه ڵگایه كان وبه مانایه ك ئه ندامانى دیترى كۆ مه ڵگه به به رپرس ده زانێت بۆ چاکسازى له ژیانى تاکى ئازاد کراۆ له زیندانه وه.

له وه ڵاتانى ئۆروپى دا به پێچه ۆانه ى وه ڵاته یکگرتووه کانى ئه مریكا زه مان وكاتى زیندان بۆ زۆربه ى تاۆانه كان كه متره، وپێیان وایه كه درێژ كردنه وه ی مه ۆداى زیندان له تاسیراتى به رنامه ى چاكسازى وگۆڕانكارى له سه ر كه سایه تى تاۆانبار كه م ده كاته وه. هه ر به م هۆیه زور به ى ئه ۆ كار وئیشانه ى كه له ئه مریكا وه ك تاوانى گه ۆره چاوى لى ده كه ن له وڵاتانى ئۆروپى به تاۆانى بچۆك ده ناسرێن.

سیستمى چاكسازى له وڵاتانی ئۆروپی نه زیكى زۆرترى به سیستمى چاكسازى میتۆد یا ڕه وه شتى ئیداره ى زیندان به شێۆازى ماڤى مرۆڤ هه یه، كه ده ڵێت جارنامه ى ماڤى مرۆڤ سه رچاوه ى هه ڵسۆ كه ۆت له گه ڵ زیندانى دایه.

له دۆ وه ڵاتى ئۆروپى ئاڵمان وهۆ له ند دا كه كارى لێ كۆلینه وه ى سیستمى چاكسازیان كردووه، بڕیاریان داوه كه خۆیان به ئیستاندارد یان سیستمى هه ڵسه نگاندنى ماڤى مرۆڤى نه زیك ده كه نه وه، ۆه ك زیندانى ماڤى ئه وه ى ببێت كه جل ۆ به رگى خۆى له به ر كات، چێشت ونانى دڵخۆازى خۆى بخۆات، ۆ به بێ ئیزنى زیندانى، پۆلیس ۆاریدى دیوی زیندان نه بیت، زیندانیه كه ش هه مو ئیمكاناتى ژیانێكى ئاسایی بێت. زیندانى له م دۆ وه ڵاته ی كه ئاماژه م پێ كرد له هه مو ماڤى خۆی له كۆ مه ڵگه كه ڵك وه ر ده گرێت وته نانه ت ده توانیت ده نگ بدات، كه ئه م شێوازه له زیندانه كانى ئه مریكا دا نا بینریت.

هه رچ ن وه ك پسپۆڕێكى ده روونناسى بڕۆام به وه ى هه یه كه ڕه فتار ۆ كردارى زیندانى له سیستمى چاكسازى دا ده تۆانیت بگۆڕیت، بڵام ئه گه ر كۆمه لگه وسیستمى كۆڵتورى وئابورى یارى ده رى كه سى ئازاد كراۆ نه بن، ئه گه رى گه ڕانه وه ی ئه ۆ كه سه بۆ زیندان زۆره.

 له وه ڵاتانى ئۆروپى به هۆى پته ۆ بونى سیستمى سۆشیال ویارمه تى كۆ مه ڵایه تى كه متر له ٤٠ له سه دى ئازاد كراوه كان ده گڕینه وه زیندان، له وڵاته یكرتووه كانى ئه مریكا پتر له ٧٧ له سه دى ئازاد كراوه كان ده گه ڕینه وه زیندان ومه حكوم به زیندانى درێژ خایه ن تر ده بن.

ناوەندەکانی چاکسازی تاچەند توانیویانە کەسی تاوانبار و بەندکراو بگۆڕى

Azad Moradian: The role of the correctional system on the prisoner’s life both before and after release from prison

About Kurdish American Committee for Democracy and Human Rights in Iran(kacdhri)

Kurdish American Committee for Democracy and Human Rights in Iran On November 2005 a group of Kurdish-Americans decided to organize a committee to work on Kurdish issues in Iran and to build a relationship among Iranian opposition groups toward democracy in Iran. The following points clarified a need for organizing and helping the Iranian political parties to come together and to start coordinating their efforts We considered that: 1. Iran is not a homogeneous ethnic society and formidable Iranian opposition parties are aligned with separate ethnic groups. 2. Persians are a minority who has been the dominating power since the end of WWI and all other minority groups have revolted at some point during the 20th century and continue to do so in this century. 3.Kurdish struggle for human rights and self-determination is the longest and most mature democratic national movement in Iran, the only one to have developed a constitution for a democratic society (The Republic of Kurdistan, Mahabad 1947). 4. We considered that any political opposition to the Islamic regime without the involvement of Turkmans, Baluoch, Azeri, Kurd and Arab groups would fail. 5. Almost all Persian nationalist parties have vowed to side with the Islamic regime to “fight” minority groups and democracy. Based on the above ideas and considerations, Kurdish Americans from Iran organized a Committee for Democracy on December 2005. “Kurdish American Committee for democracy in Iran” had a sense of obligation to take an active role in organizing the Iranian opposition groups by:

Posted on November 23, 2018, in Kurdish and tagged , , , , , . Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: