Blog Archives

چۆن ده تۆانین له بارى ده رونى و ڕه وانی وه له م شه رایه ته دا خۆ به پارێزین

د. ئازاد مۆرادیان

٥ی ئاوریلى ٢٠٢٠

په ره سه ندنى ڤێرۆسى کۆرۆنا له زۆربه ى ۆه ڵاتانى دۆ نیا دا ته نها پاش ٥Azad Moradian_Photo_2019 مانگ له ده رکه ۆتنى ئه م ڤێرۆسه بووۆه ته هۆى گۆڕانکارێکى هه ره گۆره له ژیانى خه ڵک دا به ۆ چه شنێ که ده توانین ژیانى خه ڵک دابه ش که ین  به ژیانی پێش له کۆڕۆنا و پاش کۆ ڕۆنا.

کاریگه رى ئه م گۆڕانکاریانه له ئاستێک دایه که ئێمه وه ک تاکێک بیر له وه ى ده که ینه وه که چۆن پێشتر ژیاوین و چ ده ست که ۆتێکمان بووه بڵام نازانین که ئایا داهاتۆیه ک ده بێت وه ئه گه رده بێت چۆن ده بێت ۆ چۆن ده بى بێژین.

 ژین ۆ نه مان پرسیارێکى هه ستیاره که هه موى مێشک یان سیستمى ده رۆنى و ڕه وانى ئێمه ى له خۆ گرتووه. گۆڕانکاریکى هه ستیار له ژیانى هه مومان هاتووه ته گۆڕێک و شیده ت و مۆداى ئه م گۆڕانکاریه له ئاستێک دایه که مێشکى مرۆڤ به عام تۆاناى هه ڵسه نگاندنى ئه وى نیه.

 مّێشک ده توانێت زۆر گۆڕانکارى له ژیاندا قه بوڵ بکات به ۆ مه رجه ی کاتى پى بده یتو و به ئه سپایی و به ته دریج له ژیان دا ڕۆ بدات. بڵام ئه ۆ ده سته له گۆڕانکاریه کان که له ناکاۆ ڕوده دات ده توانێت تا ئه ۆ ئاسته سیستمى ده رونى له ژیر کاریگه رى خۆ بگریت که ئیدامه ى ژیان بخاته مه ترسییه وه.

 وه ک نه مونه ته سادێف ۆ پێک دادانى ماشین یا سه یاره که مان، مه ردنى ناوه ختى ئازیزێکمان، له ده ست دانى کار ۆ ئیش و ده ست که ۆتى ۆ داهاتى ڕۆژانه مان، لافاۆ ۆ زه وى له ڕزه، تۆندۆ تیژى جه سته یی ، جینسى یان عاتیفى ۆ ئێحساسى، ئه شکه نجه ۆ بێ حۆرمه تى کردن. زۆربه ى ئه م نه مونانه ى که عه رزم کردن له نێۆ ناکۆکى و نه خۆشىیه کی ده رونیه دا خه ڕ ده بێته وه که په ى ده ڵێن ناکۆکى ئێسترێسى پاش حادیسه یه کى ترۆماتیک یان به زمانى ئینگلیزى ( پۆست ترۆماتێک ئێسترس دیزئۆردێر) کۆ ده توانێت تا تا ئاخر ڕۆژى ژیانمان کاریگه ریه کانى ئه ۆ له سه ر مێشک ۆ ده رونمان ببینین.

په ره سه ندنى ڤێرۆسى کۆرۆنا،  وه هاى کردووه که هه مو ده ست که ۆته کانى کۆمه ڵگاى ئینسانى خستووه ته ژێر مه ترسییه وه، ده ستکه ۆتى ئابورى، ئاکادیمیک، سیاسى و کۆڵتورى، ده ستکه ۆتى پێکه وه ژیان ۆ ده ستکه ۆتى شانازى ۆ فه خر به پێشکه ۆتنى مرۆڤ له هه مو بوواره کاندا. ڤیرۆسى کۆرۆنا وه هاى کردووه که مرۆڤ بگریته وه بۆ سه ره تاى نیاز ۆ په یداویستیه کانى ، ئه ویش ۆه ڵام دانه وه به ۆ پرسیاره یه که چۆن ده بێ خۆ به پارێزم له مه رگ ۆ نه مان.

ڤیرۆسى کۆڕۆنا، هه ر ئێستا پاش ٥ مانگ له په ره سه ندنى زۆر به ڵگه ى ڕاسته قینه ى خستووه ته به رچاۆ،  ئاستى سیستمى سیاسى ۆ ئابورى، ئاستى پێشکه وتنى وه ڵاته کان، ڕاده ى ئاماده بوون بۆبه ر به ره کانى له مه ر نه خوشیه ک وه ک کۆڕۆنا، ڕاده ى زانیارى ۆ ده ست که وتى ئاکادێمیکى ۆه ڵاته کان، وه هه روه ۆه ها ڕاده ى بێ ده سه ڵاتى ده سه ڵات داره کان یان ڕێبه رانى سیاسى ۆ ئابورى ۆ کۆ مه ڵایه تى ۆ ئایینى له گه ڵ قه یرانێکى وه ها دا.

له ئاستى کۆمه ڵگایه کى بچوک تر دا وه ک بنه ماڵه، به چه شنێکى بچوک تر بۆ هه موى ئێمه ده رکه وتوه که بنه ماڵه که مان له ۆ ئاستانه ى سه روه که ئاماژه م پێ کرد تا چ ڕاده یه ک ئاماده یه ، یان که م ۆ کۆرتى هه یه. تا چ ڕاده یه ک ده توانین خۆمان و بنه ماڵه مان له شه ڕى مان و نه مان دا به پارێزین ۆ له م به ربه ره کانه دا ده بێت پشت به چى ۆ به کێ ببستین.

 تا چ ڕاده یه ک به رپرسین له مه ڕ دایک ۆ بابمان دا، له مه ڕ هاۆ سه رۆ منداڵه کانمان دا، له مه ر خۆشک ۆ برا ۆ خزم ۆ که س یان ته نانه ت هاۆسى ۆ دراۆسى ۆ هاۆ شاریه کانماندا.

 من به ڕاشکاۆى ده ڵیم هه موى ئه م پرسیاریانه ۆ زۆر پرسیارى که، که مێشک ۆ سیستمى ده رونى ۆ نه فسى ۆ ڕه ۆانى ئێمه ى له خۆی گرتووه ۆ ئه مه خۆى بووه ته هه ۆى ئه ۆه که هاۆ کات له ژیر مه ترسى ناکۆکى  ۆ نه خۆشى له ش ۆ جه سته داین هه ربه ۆ چه شنه له ژێر مه ترسى ناکۆکى ۆ نه خۆشى ده رونى ۆ ڕه ۆانى داین.

سیستمى به رگیرى و دیفاعی مرۆڤ بۆ به ربه ره کانى له مه ڕ ڤیرۆسى کۆڕۆنا و هه رچه شنه باکترى ۆ میکرۆبیکی نه خۆش که ردا ده بێت هاۆ کات سیستمى ڕه ۆانى و ده رونى خۆ به پارێزیت. وزه ۆ وره ی به رزى مرۆڤ له مه ڕ نه خۆشیک ۆه ک ڤیرۆسى کۆرۆنادا کاریگه رى گه ۆره ى ده بێت له به ربه ره کانێ له دژ ئه م نه خۆشیه دا.

Cronavirus_Photo

سیستمى ده رونى ۆ ڕه ۆانى  تاکى ته رساۆ ۆ ناهۆمید و ده ست له خۆ به رداۆ ده توانیت کاریگه رى ڤیرۆسه ێک  ۆه ک کۆڕۆنا به ده یان جار زیادتر بکات. زۆر جار ده روون ناسه کان ده ڵێن ئه ۆ شتى ده بێته هۆى ترس ۆ دڵ نێگه رانى و ئێسترس له کاره ساتێک، ئه ۆ وێنه یان ئه ۆ باۆه ڕ ۆ هه سته یه که ئێمه خستومانه ته نێۆ مێشکمانه وه، نه ک ئه ۆ وینه درۆست و ڕاسته قینه له کاره سات ۆ ڕوداوه که.

 ترس ۆ دڵنێگه رانى ۆ دڵه ڕاۆکى ، تا ڕاده یه ک په یویست ۆ زه رۆ ره تى ژیانه ، ۆ ده بیته هۆى ئه وى که مرۆڤ ژیانى خۆ بپارێزیت.  بڵام کاتێک که ئێمه هه مۆ مێشکى خۆمان سه رقاڵى ته رس ۆ دڵه ڕاۆکى بێ مانا ده که ین، وزه ۆ وره ى به ربه ره کانێمان له سیستمى دیفاعى خۆمان سه ندووه ته وه و زۆر به ئاسایی خۆمان ده ده ین به ده سته ۆه.

به په ى ڕاگه یاندنى ڕێکخراوى سه ڵامه تى نیۆ نه ته وى دا، ڤیرۆسى کۆرۆنا بووه ته هۆى قه یرانێکى گه ۆره ى ده رۆۆن ناسى له ئاستى نیۆ نه ته وه یدا. له واقیع دا ڕاگه یاندنى ڕێکخراوى نیۆ نه ته وه یی ده ڵیت که ئه مه ئه ره کی ده سه لاتدارانه که ده بێت هه ۆڵ بده ن هاۆکات له به ربه ره کانى له سه ر په یا کردنى ده رمان و ده ۆاۆ و که رسه ى سڵامه تى به ر له قه یرانى ده روونى ش بگرن.

بى گۆمان ئه مه به ۆ مانا نیه که هه مۆ وه ڵات وه مرۆڤێک له ئاستێکى به رابه ر دا ئه م قه یرانه تێ په ڕ ده کات. باره دۆخى ئابورى، کۆ مه ڵایه تى، سیاسى ۆ کۆ ڵتورى کاریگه رى به رچاوى هه یه له شێوازى به ربه ره کانى له دژ ئه م قه یرانه دا. هه روه ها که تاکه که سى دۆچارى دڵه ڕاۆکى ۆ ترس ۆ د نێگه رانى ده بیت، هه ربه ۆ چه شنى کۆ مه ڵگا ش ده توانیت ئه زمونى ناکۆکى ده رونى ببیت و تاک و کومه لگا تاسیریان له سه ر یه ک تر ده بیت. ئه رکى ده سه ڵات ۆ کار به ده ستانى حکومه ت له کاتى قۆ یران دا ئه وه یه که هاۆ کات له مودیریه ت کردنى قه یرانى ئابورى و سیاسى ۆ کۆ مه ڵایه تى ده بیت قه یرانى سڵ مه تى له هه ر دو بوارى ج ه سته یی ۆ ده روونى مۆ دیریت به که ن.

هه روه ها که ئاماژه م پێ کرد ئێستا زیادتر له هه مو کاتێک په یۆیستمان به بونى وزه ۆ وره ى ده روونى هه یه بۆ به ربه ره کانى له مه ر ئه م قه یرانى دا. هه ر چه ند ته رس و دڵه ڕاۆکى و دڵ نێگه رانى کرده وه یه کى سۆرۆشتى ۆ ته بیعى مرۆڤ له م کاته دایه، بڵام ده بێت به پشت به ستن به زانیارى دروست ۆ باۆر پى کراۆ، به ئه نجام  ۆ گۆى دان به ڕێنمایه کانى ئه منى ۆ سڵامه ت ڕێژه ى ئه م ترسه که م کرێته وۆ و ڕێگا بدرێت به مێشک که ڕی ۆ شوینی درۆست بۆ پاراستنى ده رونى خۆ بدۆزیته وه.

ڕاسته کۆمه ڵگاى ئینسانى به عام له قه یرانێکى هه ر ه گه ۆره دایه. ته نانه ت له ١٢٠ ساڵى ڕابۆردودا قه یرانێکى به م چه شنه ۆ له ئاستێکى نێۆ نه ته وه یدا نه بینراۆه. ته نانه ت شه رى جیهانى یکم ۆ دوهه م تا ئه ۆ ڕاده یه جیهانى له خۆ نه گرته بو، به ڵام له هه مان کاتیشدا ده بى بزانین گه ۆره یی ئه م قه یرانه ۆ ڕێگا چاره ی ئه م قه یرانه له ئاستى تاکه که سی دا نیه و ئێمه وه ک تاکه که سی نه له پێک هاتنی ئه م قه یرانه وه نه له په یدا کردنى ڕێگا چاره ڕۆڵ و نه خشى سه ره کیمان نابێت، بڵام پێکه ۆه وه ک کۆمه ڵگا له هه ر ئاستیک دا ده توانین یارى ده ربین بۆ که م کردنه وه ى خه ساره کان و زه ره ر ۆ زیانى قه یرانێکى ئه وه ها.

به گه ۆره نیشان دانى کاره ساته که ، به دڵه ڕاۆکى بى وه چان نه ته نیا یارمه تییه ک به سیستمى ده رونیمان ناگه یه نین، به ڵکۆ سیستمى به ررى له ش و جه سته شمان که زۆ لاواز ده که ینه وه.

ده بێت ئاماژه ش به وه ی بکه م که ئه ۆ که سانه ى که قه یرانه که و مه ترسى نه خۆشیه که نا بینن یان نایانه ویت بیبینن، مه ته رسى ئه وه یه یان هه یه که گۆى به ڕه ینمایه کانى سلامه تى نه ده ن ۆ ببنه هۆى نه خۆشى خۆیان ۆ ئه ۆ که سانه ى که له ده ۆ ڕو به رى ئه وان دا ده ژین.

چ ڕه ى نمایه ک له بارى ده روونیه وه یارى ده رده بێت بۆ به ر به ره کانى له مه ڕ ئه م قه یرانه دا؟

هه رچه ن مه ترسى ڤیرۆسى کۆڕۆنا هه موان ده گریته خۆ، بڵام به زۆر هۆی جیاۆازه یه ک شیۆازى به ر به ره کانى چ له بارى جه سته یی ۆچ له بارى ده روونیه وه نیه .

پاش تێ په ر بونى چه ند مانگ له بڵاۆ بونه وه ى ڤیرۆسى کۆڕۆنا، ڕه ی نمایه کان تاکید له وه ی ده که ن که کۆمه ڵگاى ئینسانى به که م کردنه وه ى پیوه ندیه کۆمه لایه تیه کانیان، به خۆ که رنتینه کردن و ماننه وه له ماڵه وه، به که م کردنه وه ى ڕێژه ی هاتو چو، به داخه ستنى ئه و جێگایانه ى که خه ڵکێکى زۆر له خۆ ده گرێت وه کۆ مه کتب ۆ زانکۆ، وه رزشگه ۆ، مۆڵ و سه یرانگا ۆ جێگا گه شتیاریه کان، ته نانت ڕێستوران، خۆاردنگه ۆ هۆتێله کان ۆه هاۆکات شتنى ده ست به ئاوو سابوون و ژله ى ده ست خاوێن کردنه وه، پاک کردنه وه ى هه موى ئه وجێگانه ى که ڤیروسه که ده توانیت بۆ مۆدایه کى زیادتر تێدا بژى، دانانى ده مامه ک یان ماسک  وه له ده ست کردنى ده ستکێش ، به ر له په ره سه ندنى ئه م نه خۆشیه بگرن و کات به ده سه ڵات دارن ۆ به رپرسه کان ۆ کادیرى پێزیشکى ۆ لێکۆڵینه وه ره کان بدن که ڕێگاى چاره، ده ۆا ۆ ده رمان بۆ نه خۆشه کان بدۆزنه وه، چاره سه رى کاتى به که ن، خه سته خانه ۆ ته ختى زیادتر فه راهه م که ن، په یداویسته کان بو کادێرى پێزیشکى دابین که ن ۆ له داهاتوش دا واکسین بۆ ئه م ڤیرۆسه بدۆزنه وه.

که ره نتینه کردن ۆ خۆ حه شاردان ۆ له ماڵه وه ماننه وه هه رچ ن کار ۆ ئێشێکى باۆر پێکراۆ ۆ گۆنجاۆ بۆ هه موانه، بڵام بژیۆنى ژیان، ۆ فه قیرى ۆ نه دارى خه ڵک له زۆر به ى ۆه ڵاتان دا وه ۆهاى کردووه که خه ڵک ئه ۆ ڕێنمایانه به خه نى پێش گۆى ۆ بۆ بژیونى ژیانیان ۆ کرینى پیدا ویستی سه ره تاى ژیانیان له ماڵ بچنه ده ر و ژیانى خۆیان ۆ بنه ماڵه ۆ خه ڵکى که ش بخه نه مه ترسییه وه.

هه روه ها که له سه ره تا دا ئاماژه م پێ کرد ڤیرۆسى کۆڕۆنا ده رى خستووه که تا چ ڕاده یه ک سیستمى حکۆ مه تى، ژێرخانى ئابورى ۆ ژێرخانی سیسمى سه ڵامه تى یارمه تى ده رى خه ڵک ۆ بژێونى خه لک له به ربه ره کانى له گه ڵ کاره ساتێکى وه ها دا ده دات، بێگۆمان کۆ مه ڵگاى ئینسانى له هه مو جیهاندا نه رخێکى زۆر بۆ به ربه ره کانى له مه ڕ ئه م نه خۆشیه دا ده دات، زۆر که س گیانى خۆیان به خت ده که ن، زۆر ده ست که ۆتى کۆ مه ڵایه تی ۆ کۆ ڵتورى گۆڕانکارى به سه ردا دێت، هه ر له ۆ کاته ش دا ده سه ڵات ۆ سیستێمى ئابورى ۆ سیاسى ده گۆڕیه ت. نێرخى تێ په ڕ بون له م قه یرانه پێک هاتنى دۆنیایه کى که یه ، که ده توانین به دونیاى پاش ڤیرۆسى کۆرۆناى ناوى به نێن.

+++====+++

له ماوه ى ئه م چه ند مانگه دا زۆر جار هاۆڕى کانم ۆ ئه ۆ که سانه ى که به من مۆراجیعە ده که ن ئه ۆ پرسیاره یان لێم کردووه که؛

– چۆن له بارى ده روونیه وه خۆ بپارێزن، بنه ماڵه که یان به پارێزن.

– چۆن له گه ڵ ئه ندامانى بنه ماڵه دا هه ڵسو که ۆت که ن.

– چۆن به رپرسیار بن له به ر وه زعى ده رونى منداله کانیان، گه نجه کان ۆ ئه ۆ که سانه ى ته مه نیان هه یه ۆ عۆمریان له سه ر٦٠ کان دایه.

 – چۆن په یوه ند یان له گه ڵ هاۆ سه ره که یان، خزمه کانیان وهاۆ شاریه کانیان به رده وام که ن، وه له هه مان کات دا پا به ند بن به ڕێنمایه سڵامه تیه کان.

– چۆن کاته کانیان به سه رکه ن کاتێک که مه جبور به ماننه وه له ماڵه وه ده بن.

هه روه ها که عه رزم کردن، کاتێک که بژێونى ژیان ۆ پێدا کردنى پارویه نان خه مى به شێکى هه ره زۆرى کۆ مه ڵگاى ئێمه یه، زۆر به ى ئه م ڕه ینمایانه بێ مانا ۆ بى مۆناسیبه ته.

بڵام بۆ ئه ۆ که سانه ی که له وڵاتانى ئۆروپى ۆ ئه مریکى ده ژین و تا ڕاده یه ک سیستمى ده ۆڵه تى یارمه تى ده ره له بارى ئابوریه وه، یان بۆ ئه ۆ بنه ماڵانه ى که پاش خه رێکیان بۆ دۆاڕۆژیان ۆه لا ناوه، ئه م ڕه نمایانه له بارى ده روونیه ده توانێت یاری ده ربێت.

  • بۆ خۆتان پلان ۆ ئامانجیکى ڕۆژانه دابنین ، پیۆیست ناکات پلانه که تان درێژ خایه ن بێت، ده توانن هه ر ڕۆژ بۆ ڕۆژى داهاتۆ پلانتان بیت و تا ده توانن پلانه که تان وا دانێن که ئیمکانى برده سه رى هه مویانتان ببێت.
  • هه ۆڵ بدن ئه ۆ هه ۆاڵانه ى که گۆى لێ ده گرن یان ده ى بینن له سه رچاوه یه کی باۆر پێکراو له بارى زانیاری ۆ ڕێ نمایه وه بێت.
  • هه ر چه ن به دوا چونى هه ۆاڵه کان کارێکى په یویسته، بڵام ئه ندازه ۆ کاتى گۆى دان ده بێت سنور دار بێت. خۆتان له هه ۆاڵه کان دوور خه نه وه. ( ده توانن دو کات ته رخان که ن بۆ گۆى دان به هه ۆاڵه کان له سه ر ڤیرۆسى کۆرۆنا ۆ زانیاریه کان ۆ ڕه ی نمایه کان)
  • تا ئه ۆ جێ بۆتان ده ست ده دات له کات نان خۆاردن ۆ پێش له نوستن گۆى ده ریان بینه رى هه ۆاڵه کان مه بن.
  • کاتى به سه ر بردن له سه ر تۆره کۆمه ڵایه تیه کان سنوردار که ن. له بڵاۆ کردنى هه ۆاله کان له سه ر لاپه ره کان خۆتان که م که نه وه.
  • کاته کانتان بۆ پێدا چونه وه به سه ر کار ۆ ئیشى دوا که وتوتان ته رخان که ن. بو هه مومان پێش هاتووه که کوتومانه ئه گه ر ده رفە ته بێت ئه ۆ کاره ى ته ۆاۆ ده کم، یان ئه ۆ پرۆژه ى ئه نژام ده ده م.
  • به دواى چالاکى و کار و ئیشیک دا بن که له ڕێگاى ئینترنێته وه ئه نجام ده د رێت.
  • په یوه ندى ئینترنیتى له گه ڵ خزم و دۆستى دوور ۆ نزیک دا بگرن. ئه م کاره یارمه تى ده رده بێت بۆ پته ۆ کردنى دۆستایه تی ۆ خزمایه تى، هه روه ها به گۆڕانه وه ى بیر ۆ ڕاێ و هه ۆاڵ، تێ ده گه ین که ئه م قه یرانه هه مو که سى گرتووه ته خوى.
  • ئه گه ر له سه ر تۆڕه کۆ مه ڵایه تیه کان چالاکیتان هه یه، هه ۆڵ بدن په یامى دڵ خۆش که ر ۆ پڕ له خۆشه ویستى ۆ پێ زانین بۆ هاۆڕه یه کانتان بنێرن. ئه ۆ هه ۆاڵانه ى بڵاۆ که نه وه که هیۆاى چاک بونه وه ى وه زعه که ده دات.
  • ئه ۆ شته ى ده بێت بزانین که کۆنترۆلى هه ل ۆ مه رجه که به عام له ئه ستوى ئێمه دا نیه ۆ که س وه ک تاکه که س له په یدا کردنى چاره سه رییه کاندا به ر پرس نیه.
  • ئه گه ر زۆربه ى کاته کانت ده بى له ماڵه وه به بیته سه ر، هه ۆڵ بده ئه جیندا یان پلانێکى ڕۆژانه تان هه بێت، که به شێک له کاتانه تان بۆ وه رزش و سۆکنایی دڵ ۆ ده روون ته رخان که رده بێت. کاتى خه وه تن و هه ڵسان و مه ۆداى خه وه که تان سنوردار که ن.
  • ئه گه ر ده بێت له ماڵه وه کار و ئیش که ن یان په یدا ویستى ئیشه که تان به کار له ماڵه جوبران ده بێته وه، به شێک له ماڵ ه کات، یان دیۆۆه که تان بو ئه م مه به سته ته رخان که ن. له کاتى خویدا کار و ئیشه که تان ده ست پێ که ن و له کاتى گۆنژاۆ دا ته واوى که ن.
  • بۆ که م کردنه وه ى دڵنگرانى و دڵه ڕاۆکى و ترس ،تێکنیکى هێوه ن کردنه وه ى خۆ ( ڕێلاکسایشن) ، یوگا یان مه دى ته یشن فیر بن. له ڕێگاى ۆه رزش کردنه وه ی ڕۆژانه ته نانت بۆ نیۆ سه عات جسته ۆ له شتان ۆ میشکتان بپارێزن.
  • گۆى دان به موسیقا، دیتنى فیلمى کۆمیدى بۆ خۆتان یان له گه ڵ ئه ندامانى بنه ماڵه دا به شێک بێت له به رنامه ى ڕۆژانه تان.
  • فێر بونى زمانێکى تازه، یان پته و کردنى زانیاری له سه ر زمان، فیر بونى شێوازیکى نوى هۆنه رى ۆ کۆڵتورى  بێته به شێک له پلانى ڕۆژانه تان
  • هه رکات هه ستان به خه موکى ودێپره شن وه ئێسترس و دڵنگرانى زۆر کرد په یوه ندى به ده رونناسێک بکه ن. دیسان ئه وه بزانن که جار جار ناکۆکى ده رونى و نه فسى به ئاستێک ده گات که بۆ خۆتان چاره سه رێک نا دۆزنه ووه و ده بێت له ده رونناس و پێزێشکى ده رونى که ڵک وه ربگرن.
  • باشترین ئاستى سه ڵامه تى ده روونی له وه ى دایه که مرۆڤ تواناى ئه وى ببێت که له گه ڵ شه رایه تى نۆێ و ناگۆنجاۆ دا ڕێ بێت.

ئه گه ر له ژیانى هاۆبه ش دان وهاۆ سه رتان هه یه

شه رایه تى کرنتینه واى کردووه که په یوندى له گه ڵ دۆنیاى واقعیدا له بازنه بچوکى بنه ماڵه داخۆ ده گرێته وه.  له م شه رایه ته دا ژن ۆ مێرد، یان دو هاۆسه رچاره یکه یان نیه پتر له وه ى که زۆربه ى کاته کانیان پێکه وه ببنه سه ر.

 به داخه وه له زۆر به ى سیستمى پیاۆ مێحوه ردا که پیاۆ ڕۆڵى سه ره کى تێدا ده گێریت، ژن بس ڕۆلى خزمه ت گۆزارى هه یه ۆ زۆر جار ته نانه ت ئه ۆ کاته ى که شان به شانى هاۆسه ره کى کار وئیش ده کات له بڕیار دانه وه له ماڵه ۆ ه دا ڕۆڵی سه ره کى ناگێرێت.

 زۆر جار ژنان به پشت به ستن به ئه زمونیان له کار وئیشى نێۆ ماڵ دا هه ۆڵیان داۆه ئه ۆ هه ریمه وه ک هه ریمى ده سه ڵاتى خویان به هاۆسه ره که یان نیشان بده ن. بڵام له م شه رایه ته دا که پیاۆ له ماڵه وه کات به سه ر ده بات ۆ کارى وئیشێکى ئه توى نیه، ده ست ده کات به ده ست تێ وه ردان له ده سته ڵاتى ماڵه وه وخۆى وا نیشان ده دات که له هه مو بوارێک دا له سه ر ترویه.

 نه مو نه ى ئه م ئه زمونه مان زۆر جار له نیۆان ئه ۆ بنه ماڵانه ى دا که ئه ندامی خانه نه شینیان هه یه  ده بینین، یان له نێۆ بنه ماڵه ی په نا به ره کان ۆ مۆ هاجیره کان دا.

زۆر به داخه وه به شێک زۆر له ناکۆکى وتوندۆ تیژه کان ئا له م کاته دا به هۆى ڕا نه هاتنى دو هاۆسه ره که له شه رایتى نوێ کۆڕۆنا ڤیرۆس دایه.

بێکاری ونه بونى کار ۆ ئیش ۆ موچه، تە رس ۆ نیگه رانى له دۆاڕۆژى ژیان. ته رس ۆ دڵنێگرانى له مه رگ ۆ نه مانى ئه ندامانى بنه ماڵه ۆ خزم ۆ که س، بى ده سته ڵاتى وهه ست به بێ که س بوون ، هه ست به زیندانى بون  له ماڵه وه، ته نانه ت چونه سه روه ی ڕێژه ی تۆڕه یی و هه روه ها خه موکى و ئه فسورده گى که تاسیرى به رچاۆ له خه ۆ ۆ خواردن و بێ هیۆایی به داهات ودا داده نێت، واى کردووه که بارى تۆندۆتیژى له نێۆان دۆ هاۆسه ردا بگاته ڕێژه یه کى مه ترسى دار، ئه مه ش له کاتێک دایه که سیستمى داد ۆ دادوه رى ۆ پۆلیس وسیستمى به دۆا چونه ش له ئاستێکى زۆر دا له ژێر کاریگه رى ئه م وه زعه ى دایه.

من باوره م به وه ى هه یه که به شێکى به رچاۆ له ناکۆکى نیوان ژن ۆ مێرد  به هۆى مۆشکێڵاتى ئابورى، کۆمه ڵایه تى، نه ریت و ئادابى ناله بارى کۆڵتورى و ئایینى، سیستمى یاساى بنه ماڵه ، سیستمى  سیاسى ۆڵات وهه روه ها سیستمى حکومه تى هه یه. زۆر به داخه وه که له م شه رایه ته دا که ڤیرۆسى کۆرۆنا پێکى هاوردووه، سیستمى بنه ماڵه به چه شنێکى به رچاۆ که ۆته ته ژێرته ۆژمى تۆندو تیژیه ی به رفه راوانه وه و په یویستى به یارمه تى ده رون ناسی هه یه.

مه نداڵان ۆ گه نجان له شه رایه تى په ره سه ندنى ڤیروسى کرۆنا دا

منداڵان ۆ گه نجان به ڕێژه ێکى به رچاۆ که ۆتنه ته ژێر کاریگه رى ئه م شه رایه ته دا. ئه م دو گرووپه له کومه ڵگا، گه شه کردن و پێک هێنان و بارهێنانیان له نێو دۆ کومه ڵگه ى زانیارى ۆکۆڵتوریدا په ره ده ستینیت، ئه زمونى زانیارى ۆ کۆڵتوریان ده بیته هۆى گه شه کردنیان له نێۆ کۆ مه ڵگه دا و زۆر جار خۆیان به ۆ گرۆپ ۆ پێک هاته ى که بۆیان دا بین کراوه له کۆمه ڵگه دا پێناسه ده که ن. به داخه وه به داخستنى قۆتابخانه وه و مه کته ب ۆ زانکۆ، به شێکى زۆر له هه ستى گه شه سه ندنیان پشکه ۆتۆ نابێت و ئه مه ش له کاتێک دایه که زانیارى و په رورده ۆ فێر بوون و بارهینان په یوه ندیه کى ڕاسته ۆ خوى له گه ڵ کات و ته مه ن دا هه یه.childhood-anxiety-small

منداڵان و میر منداڵان، پیویستى تایبه تیان به هه ستى ئاسایش و ئارامى بۆ گه شه سه ندن هه یه. کۆمه ڵگای نه خۆش له بارى سه ڵامه تى ده توانێت له ئاستێکى به رچاۆ هه ستى بێ هۆمیدى، ۆ خه موکى ۆ ئه فسورده گى له منداڵان دا پێک به هێنێت. باۆک ۆ دایک سه رچاوه ى ئاسایش ۆ سۆکنایی بۆ منداڵانن. ته رس ۆ دڵنێگرانى له مه ردن وه له ده ست دانى باۆک و دایک ۆ باۆه گه ۆره ۆ دایه گه ۆره ده توانیت ببیته بارى گه ۆره ى خه م وئێسترس ۆ دڵنێگرانى له منداڵان دا، به تایبه ت ئه گه ر باۆک و دایک خۆیان له ئاستێکى مه ترسیدار دا له بارى ده رونى و جیسمى و بن ده توانن ئه م هه سته بۆ منداڵه کان بگۆزنه وه و دونیاى جۆانى منداڵیان بۆ درێژ خایه ن لێ بستێنن.

ئه رکى دایک ۆ باۆکه که له هه مان کات دا رێنمای سڵامه تى وه بێهداشتى ده ده نه منداڵه کانیان ده بى دڵنیایان که ن که باوک و دایک ئاگادارى سه ڵامه تیان هه ن و تا ئه ۆ جى له ده ستیان بێت ئه وان ده پارێزن. منداڵان وه میر منداڵان نابیت شان به شانى باۆک ۆ دایکى دڵنێگران چاۆ له هه ۆاڵ ۆ زانیارى بکه ن و گۆێده رى هه ۆاڵى ناخۆش بن.

ئه رکى داێک ۆ باۆکه که بۆ منداڵه کانیان له ماڵه وه کار ۆ ئیش و چالاکى به رچاۆ دابین که ن. یارمه تى منداڵه کانیان بده ن که پلان و پرۆگرامى دابین کراویان بۆ هه مۆ ڕۆژ ۆ کاته کانیان بێت. له هه رکات و ده رفه تێک بو فێر کردن و بارهێنانى منداڵه کانیان که ڵک وه رگرن. ئه گه ر په یوه ندیان له ڕیگاى ئینترنێته وه هه یه ده بى چاۆدێری کاته کانیان بن، ئه ۆ سایتانه ى که منداڵان ومیر منداڵان چاوى لى ده که ن ده بێت به پێ ته مه ن و ئاستى عه قڵ ۆ زانیارى مێنداڵه که هه ڵبژیردرا بێت. کاتى خه ۆ وهه ڵسانى مێنداڵه کان ده بێت وه ک پلانێک له نێوان بنه ماڵه دا وه ک گرێ به ستێک دابین کرا بێت. ئه گه ر دایک وباۆکه کان هه ست ده که ن که بۆ هه ڵسو که ۆت له گه ڵ منداڵه کانیان پیویستیان به یارمه تى پسپۆرى فێر کردن و بارهێنان هه یه، ده بێت کات به فێرۆ نه دن و په یوه ندى بگرن.

پاراستنى سه ڵامه تى جه سته یی و ده روونى ئه ندامانى به ته مه نى بنه ماڵه

به په ێ ئه ۆ زانیاریانه ى که تا ئێستا له سه ر په ره سه ندن ۆ بڵاۆ بونه وه ى ڤیرۆسى کورونا له چاپ دراوه، که سانى به ته من ٦٠ ساڵ بۆ سه ره وه، به هۆى پله ى نه زمى سیستمى به رگرى و دیفاعى جه سته یان له مه ته رسى زیادتر دان، هه روه ها ئه و که سانه ى که هاۆکات نه خۆشى دڵ ۆ گۆرچیله ۆ سییه کانیان هه یه که به داخه وه زۆر به ى ئه ۆ که سانه ى ته مه نیان له سه روى ٦٠ وه هه یه، ناکۆکى یه ک له م ئه ندامانه یان هه یه.

 ناکۆکى ده رونى، خه موکى ۆ دێپرێشن، ئاڵزه یمه ر ودیمانش ۆ نه خۆشى پارکینسون ده توانێت له په ره سه ندنى ڤیرۆسى کۆرۆنا له نێۆ ئه م به شێ له کۆ مه ڵگه دا تاسیرى به رچاوى هه بێت. ئه رکى منداڵانى ئه م که سه به ته مه نانه ئه مه یه که مۆراعاتى حاڵى جیسمى وده رونى ئه م که سانه که ن، چاۆ دێرى سه ڵامه تى ده رونى و جه سته یان بن و له کاتى پیۆیست دا له گه ڵ پێزیشک و ده روننا س دا په یوه ندى بگرن.Elderly_Female_Mask_1296x728-header

  بۆ که سانى به ته مه ن ده بێت چاۆ دێرێک له نێۆ بنه ماڵه دا دابین بکرێت که خۆارده مه نى، خه ۆ وبێهداشت وته میزى ۆڕێ ۆڕه ۆ ه شتی خاۆه ن ڕاگه رتنى دیوى خه ۆتن و، وه رزش کردن وه که ڵک وه رگه رتن له هه ۆاى تازه ۆ گوى دان به موسیقاۆ دیتنى فیلم له به رچاو بگرێت.

 له ئاستى زانیارى دا که سانى به ته مه نن نابێت بکه ۆنه ژێر سه یته ره ى هه ۆاڵی باۆر پێ نه کراۆ وپڕۆپاگانداى میدیا وتۆره کۆ مه ڵایتیه کان، که زۆریان سه رچاوه ى باۆرپێ کراۆ نین.

 ده تۆانن ده قى ئه م نوستراوه به فۆرمه تی پی دی ئه ف دابه زێنێن

چۆن ده تۆانین له بارى ده رونى و ڕه وانی وه له م شه رایه ته دا خۆ بۆ پارێزین

Amnesty International – Iran – PRISONERS AT RISK OF COVID-19 INFECTION

Amnesty International – Iran – PRISONERS AT RISK OF COVID-19 INFECTION

Dear friends,

Please find attached and copied below an Urgent Action that Amnesty International issued today calling on the Iranian authorities to immediately and unconditionally release hundreds of prisoners of conscience amid grave 2e0c4-amnesty-internationalfears over the spread of coronavirus (COVID-19) in Iran’s prisons. The authorities should take measures to protect the health of all prisoners and urgently consider releasing other prisoners – especially pre-trial detainees and those who may be at more risk from the virus – and take necessary measures to protect the health of all prisoners, including providing equal access to testing.

The Urgent Action is available on the Amnesty International website at the following link:https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/2038/2020/en/

Many thanks and best wishes,
Iran team

 URGENT ACTION

 PRISONERS AT RISK OF COVID-19 INFECTION
 
The Iranian authorities must immediately and unconditionally release hundreds of prisoners of conscience amid grave fears over the spread of coronavirus (COVID-19) in Iran’s prisons. The authorities should take measures to protect the health of all prisoners and urgently consider releasing pre-trial detainees and those who may be at particular risk of severe illness or death.
 
TAKE ACTION: WRITE AN APPEAL IN YOUR OWN WORDS OR USE THIS MODEL LETTER
 
Head of Judiciary Ebrahim Raisi
C/o Permanent Mission of Iran to the UN
622 Third Ave., 34th floor
New York, NY 10017, USA
 
Dear Mr Ebrahim Raisi,
 
I am writing about the distressing spread of coronavirus (COVID-19) in Iran’s prisons. While I am aware of measures announced by the Iranian authorities to release some prisoners in response to the outbreak, I am concerned that hundreds of prisoners of conscience remain jailed, including human rights defenders, peaceful protesters and others detained solely for peacefully expressing their rights to freedom of expression, association and/or assembly. They should not be in detention in the first place.
 
More generally, I am also concerned about the health of all prisoners in Iran. In several prisons across the country, prisoners have tested positive for COVID-19, raising grave concerns for other prisoners held in the same wards. According to the World Health Organization, some groups of people appear to be at particular risk of severe illness or death, including older individuals and people with pre-existing medical conditions. Iran’s prison population includes such groups. Additionally, some prisoners have been systematically denied adequate medical care, which could leave them more vulnerable to the effects of the virus if they contracted it. Amnesty International has documented the denial of adequate medical care as a punitive measure against prisoners of conscience.
 
Many prisoners across the country have pleaded with officials to address overcrowded, unhygienic and unsanitary conditions in prisons that put them at greater risk of COVID-19 infections. There are also reports that some prisoners have not been provided with sufficient soap or other sanitary products. Many families have also raised concerns for the wellbeing of jailed relatives and believe that the Iranian authorities should be systematically testing prisoners who may be showing symptoms of COVID-19.
 
I urge you to immediately and unconditionally release all prisoners of conscience, including human rights defenders and those detained for peacefully taking part in the November 2019 and January 2020 protests. I also urge you to urgently consider releasing other prisoners – especially pre-trial detainees and those who may be more at risk from the virus – and take necessary measures to protect the health of all prisoners, including equal access to testing.
 
Yours sincerely,      


 
ADDITIONAL INFORMATION
 

There are concerns about the spread of coronavirus inside Iran’s prisons and that the Iranian authorities have failed to sufficiently protect prison populations. The Human Rights Activists News Agency, based outside Iran, has reported that: in Shahr-e Rey prison (also known as Gharchak), in the city of Varamin, two prisoners have died from COVID-19 in solitary confinement in recent days after being denied medical care and admittance to hospital; in the same prison prior to this, despite some prisoners testing positive for coronavirus, prisoners were only checked for fevers and provided with a bleach-water solution to disinfect surfaces themselves, which, they say, emitted fumes that irritated their lungs; in Central Karaj prison, there have been new cases of coronavirus reported on a daily basis and other prisoners have gone on hunger strike in protest at the shortage of sanitary products and the lack of measures taken to prevent the spread of the virus inside the prison; in Urumieh prison, in early March 2020 over a hundred prisoners in one section of the prison went on hunger strike at the shortage of sanitary products inside the prison despite suspected cases of coronavirus among prisoners; and, in Tehran’s Evin prison, prisoners raised concerns that the women’s ward was disinfected after a guard tested positive for coronavirus, and that, prior to that, the ward had to share use of one disinfectant product between them. The Ahwaz Human Rights Organization also reported that two prisoners in Central Ahvaz prison had contracted coronavirus and that other prisoners in the same ward had not been tested. Several prisoners of conscience also went on hunger strike in Evin prison in protest at the authorities continued refusal to grant them prison leave.

Many of Iran’s prisons have detention conditions that fall far short of international standards, including with respect to overcrowding, poor ventilation, limited hot water during the winter season, inadequate food, insufficient beds and insect infestations. Seehttps://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/03/iran-new-evidence-of-appalling-treatment-of-women-human-rights-defenders-held-in-shahre-rey-prison/; and https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/5515/2017/en/ for more information. Such prison conditions are highly susceptible to the spread of infectious disease.

Since the outbreak of coronavirus in Iran became publicly known in February 2020, many prisoners’ families have been raising concerns for the wellbeing of those jailed and calling for the release of prisoners of conscience and those held on politically motivated charges. They have repeatedly voiced their fears that the lack of sanitary products and poor prison conditions put prisoners at greater risk. They have also called on Iran’s State Prison Organization, which is under the authority of the judiciary, to regularly disinfect prisons, provide masks and hand sanitizers to prisoners, quarantine those suspected of having the virus and grant prison leave to as many prisoners as possible. While Iran’s judiciary has made a number of announcements about how it intends to prevent the spread of COVID-19 in prisons, including plans to release thousands of prisoners temporarily and upon payment of bail and to grant pardons to certain types of prisoners, hundreds of prisoners of conscience remain jailed (for more information).

According to the International Committee of the Red Cross, prison populations are particularly exposed to infectious diseases like COVID-19 and conditions of detention can exacerbate the risks. These include the risk of higher transmission rates, especially in overcrowded prisons and when health systems are of poorer quality than in the community. Under international law, as reflected in the UN Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (the Nelson Mandela Rules), prison authorities must ensure that all prisoners have prompt access to medical attention and health care. The provision of health care for prisoners is a state responsibility. Prisoners should enjoy the same standards of health care that are available in the community, including when it comes to testing, prevention and treatment of COVID-19. Where a prison service has its own hospital facilities, they must be adequately staffed and equipped to provide prisoners referred to them with appropriate treatment and care. Prisoners who require specialized treatment or surgery should be transferred to specialized institutions or to civilian hospitals.

 
PREFERRED LANGUAGE TO ADDRESS TARGET: Persian, English
You can also write in your own language.
 
PLEASE TAKE ACTION AS SOON AS POSSIBLE UNTIL: 7 May 2020
Please check with the Amnesty office in your country if you wish to send appeals after the deadline.
 
NAME AND PREFERRED PRONOUN: Group (them/they)
%d bloggers like this: