Blog Archives

چۆن ده تۆانین له بارى ده رونى و ڕه وانی وه له م شه رایه ته دا خۆ به پارێزین

د. ئازاد مۆرادیان

٥ی ئاوریلى ٢٠٢٠

په ره سه ندنى ڤێرۆسى کۆرۆنا له زۆربه ى ۆه ڵاتانى دۆ نیا دا ته نها پاش ٥Azad Moradian_Photo_2019 مانگ له ده رکه ۆتنى ئه م ڤێرۆسه بووۆه ته هۆى گۆڕانکارێکى هه ره گۆره له ژیانى خه ڵک دا به ۆ چه شنێ که ده توانین ژیانى خه ڵک دابه ش که ین  به ژیانی پێش له کۆڕۆنا و پاش کۆ ڕۆنا.

کاریگه رى ئه م گۆڕانکاریانه له ئاستێک دایه که ئێمه وه ک تاکێک بیر له وه ى ده که ینه وه که چۆن پێشتر ژیاوین و چ ده ست که ۆتێکمان بووه بڵام نازانین که ئایا داهاتۆیه ک ده بێت وه ئه گه رده بێت چۆن ده بێت ۆ چۆن ده بى بێژین.

 ژین ۆ نه مان پرسیارێکى هه ستیاره که هه موى مێشک یان سیستمى ده رۆنى و ڕه وانى ئێمه ى له خۆ گرتووه. گۆڕانکاریکى هه ستیار له ژیانى هه مومان هاتووه ته گۆڕێک و شیده ت و مۆداى ئه م گۆڕانکاریه له ئاستێک دایه که مێشکى مرۆڤ به عام تۆاناى هه ڵسه نگاندنى ئه وى نیه.

 مّێشک ده توانێت زۆر گۆڕانکارى له ژیاندا قه بوڵ بکات به ۆ مه رجه ی کاتى پى بده یتو و به ئه سپایی و به ته دریج له ژیان دا ڕۆ بدات. بڵام ئه ۆ ده سته له گۆڕانکاریه کان که له ناکاۆ ڕوده دات ده توانێت تا ئه ۆ ئاسته سیستمى ده رونى له ژیر کاریگه رى خۆ بگریت که ئیدامه ى ژیان بخاته مه ترسییه وه.

 وه ک نه مونه ته سادێف ۆ پێک دادانى ماشین یا سه یاره که مان، مه ردنى ناوه ختى ئازیزێکمان، له ده ست دانى کار ۆ ئیش و ده ست که ۆتى ۆ داهاتى ڕۆژانه مان، لافاۆ ۆ زه وى له ڕزه، تۆندۆ تیژى جه سته یی ، جینسى یان عاتیفى ۆ ئێحساسى، ئه شکه نجه ۆ بێ حۆرمه تى کردن. زۆربه ى ئه م نه مونانه ى که عه رزم کردن له نێۆ ناکۆکى و نه خۆشىیه کی ده رونیه دا خه ڕ ده بێته وه که په ى ده ڵێن ناکۆکى ئێسترێسى پاش حادیسه یه کى ترۆماتیک یان به زمانى ئینگلیزى ( پۆست ترۆماتێک ئێسترس دیزئۆردێر) کۆ ده توانێت تا تا ئاخر ڕۆژى ژیانمان کاریگه ریه کانى ئه ۆ له سه ر مێشک ۆ ده رونمان ببینین.

په ره سه ندنى ڤێرۆسى کۆرۆنا،  وه هاى کردووه که هه مو ده ست که ۆته کانى کۆمه ڵگاى ئینسانى خستووه ته ژێر مه ترسییه وه، ده ستکه ۆتى ئابورى، ئاکادیمیک، سیاسى و کۆڵتورى، ده ستکه ۆتى پێکه وه ژیان ۆ ده ستکه ۆتى شانازى ۆ فه خر به پێشکه ۆتنى مرۆڤ له هه مو بوواره کاندا. ڤیرۆسى کۆرۆنا وه هاى کردووه که مرۆڤ بگریته وه بۆ سه ره تاى نیاز ۆ په یداویستیه کانى ، ئه ویش ۆه ڵام دانه وه به ۆ پرسیاره یه که چۆن ده بێ خۆ به پارێزم له مه رگ ۆ نه مان.

ڤیرۆسى کۆڕۆنا، هه ر ئێستا پاش ٥ مانگ له په ره سه ندنى زۆر به ڵگه ى ڕاسته قینه ى خستووه ته به رچاۆ،  ئاستى سیستمى سیاسى ۆ ئابورى، ئاستى پێشکه وتنى وه ڵاته کان، ڕاده ى ئاماده بوون بۆبه ر به ره کانى له مه ر نه خوشیه ک وه ک کۆڕۆنا، ڕاده ى زانیارى ۆ ده ست که وتى ئاکادێمیکى ۆه ڵاته کان، وه هه روه ۆه ها ڕاده ى بێ ده سه ڵاتى ده سه ڵات داره کان یان ڕێبه رانى سیاسى ۆ ئابورى ۆ کۆ مه ڵایه تى ۆ ئایینى له گه ڵ قه یرانێکى وه ها دا.

له ئاستى کۆمه ڵگایه کى بچوک تر دا وه ک بنه ماڵه، به چه شنێکى بچوک تر بۆ هه موى ئێمه ده رکه وتوه که بنه ماڵه که مان له ۆ ئاستانه ى سه روه که ئاماژه م پێ کرد تا چ ڕاده یه ک ئاماده یه ، یان که م ۆ کۆرتى هه یه. تا چ ڕاده یه ک ده توانین خۆمان و بنه ماڵه مان له شه ڕى مان و نه مان دا به پارێزین ۆ له م به ربه ره کانه دا ده بێت پشت به چى ۆ به کێ ببستین.

 تا چ ڕاده یه ک به رپرسین له مه ڕ دایک ۆ بابمان دا، له مه ڕ هاۆ سه رۆ منداڵه کانمان دا، له مه ر خۆشک ۆ برا ۆ خزم ۆ که س یان ته نانه ت هاۆسى ۆ دراۆسى ۆ هاۆ شاریه کانماندا.

 من به ڕاشکاۆى ده ڵیم هه موى ئه م پرسیاریانه ۆ زۆر پرسیارى که، که مێشک ۆ سیستمى ده رونى ۆ نه فسى ۆ ڕه ۆانى ئێمه ى له خۆی گرتووه ۆ ئه مه خۆى بووه ته هه ۆى ئه ۆه که هاۆ کات له ژیر مه ترسى ناکۆکى  ۆ نه خۆشى له ش ۆ جه سته داین هه ربه ۆ چه شنه له ژێر مه ترسى ناکۆکى ۆ نه خۆشى ده رونى ۆ ڕه ۆانى داین.

سیستمى به رگیرى و دیفاعی مرۆڤ بۆ به ربه ره کانى له مه ڕ ڤیرۆسى کۆڕۆنا و هه رچه شنه باکترى ۆ میکرۆبیکی نه خۆش که ردا ده بێت هاۆ کات سیستمى ڕه ۆانى و ده رونى خۆ به پارێزیت. وزه ۆ وره ی به رزى مرۆڤ له مه ڕ نه خۆشیک ۆه ک ڤیرۆسى کۆرۆنادا کاریگه رى گه ۆره ى ده بێت له به ربه ره کانێ له دژ ئه م نه خۆشیه دا.

Cronavirus_Photo

سیستمى ده رونى ۆ ڕه ۆانى  تاکى ته رساۆ ۆ ناهۆمید و ده ست له خۆ به رداۆ ده توانیت کاریگه رى ڤیرۆسه ێک  ۆه ک کۆڕۆنا به ده یان جار زیادتر بکات. زۆر جار ده روون ناسه کان ده ڵێن ئه ۆ شتى ده بێته هۆى ترس ۆ دڵ نێگه رانى و ئێسترس له کاره ساتێک، ئه ۆ وێنه یان ئه ۆ باۆه ڕ ۆ هه سته یه که ئێمه خستومانه ته نێۆ مێشکمانه وه، نه ک ئه ۆ وینه درۆست و ڕاسته قینه له کاره سات ۆ ڕوداوه که.

 ترس ۆ دڵنێگه رانى ۆ دڵه ڕاۆکى ، تا ڕاده یه ک په یویست ۆ زه رۆ ره تى ژیانه ، ۆ ده بیته هۆى ئه وى که مرۆڤ ژیانى خۆ بپارێزیت.  بڵام کاتێک که ئێمه هه مۆ مێشکى خۆمان سه رقاڵى ته رس ۆ دڵه ڕاۆکى بێ مانا ده که ین، وزه ۆ وره ى به ربه ره کانێمان له سیستمى دیفاعى خۆمان سه ندووه ته وه و زۆر به ئاسایی خۆمان ده ده ین به ده سته ۆه.

به په ى ڕاگه یاندنى ڕێکخراوى سه ڵامه تى نیۆ نه ته وى دا، ڤیرۆسى کۆرۆنا بووه ته هۆى قه یرانێکى گه ۆره ى ده رۆۆن ناسى له ئاستى نیۆ نه ته وه یدا. له واقیع دا ڕاگه یاندنى ڕێکخراوى نیۆ نه ته وه یی ده ڵیت که ئه مه ئه ره کی ده سه لاتدارانه که ده بێت هه ۆڵ بده ن هاۆکات له به ربه ره کانى له سه ر په یا کردنى ده رمان و ده ۆاۆ و که رسه ى سڵامه تى به ر له قه یرانى ده روونى ش بگرن.

بى گۆمان ئه مه به ۆ مانا نیه که هه مۆ وه ڵات وه مرۆڤێک له ئاستێکى به رابه ر دا ئه م قه یرانه تێ په ڕ ده کات. باره دۆخى ئابورى، کۆ مه ڵایه تى، سیاسى ۆ کۆ ڵتورى کاریگه رى به رچاوى هه یه له شێوازى به ربه ره کانى له دژ ئه م قه یرانه دا. هه روه ها که تاکه که سى دۆچارى دڵه ڕاۆکى ۆ ترس ۆ د نێگه رانى ده بیت، هه ربه ۆ چه شنى کۆ مه ڵگا ش ده توانیت ئه زمونى ناکۆکى ده رونى ببیت و تاک و کومه لگا تاسیریان له سه ر یه ک تر ده بیت. ئه رکى ده سه ڵات ۆ کار به ده ستانى حکومه ت له کاتى قۆ یران دا ئه وه یه که هاۆ کات له مودیریه ت کردنى قه یرانى ئابورى و سیاسى ۆ کۆ مه ڵایه تى ده بیت قه یرانى سڵ مه تى له هه ر دو بوارى ج ه سته یی ۆ ده روونى مۆ دیریت به که ن.

هه روه ها که ئاماژه م پێ کرد ئێستا زیادتر له هه مو کاتێک په یۆیستمان به بونى وزه ۆ وره ى ده روونى هه یه بۆ به ربه ره کانى له مه ر ئه م قه یرانى دا. هه ر چه ند ته رس و دڵه ڕاۆکى و دڵ نێگه رانى کرده وه یه کى سۆرۆشتى ۆ ته بیعى مرۆڤ له م کاته دایه، بڵام ده بێت به پشت به ستن به زانیارى دروست ۆ باۆر پى کراۆ، به ئه نجام  ۆ گۆى دان به ڕێنمایه کانى ئه منى ۆ سڵامه ت ڕێژه ى ئه م ترسه که م کرێته وۆ و ڕێگا بدرێت به مێشک که ڕی ۆ شوینی درۆست بۆ پاراستنى ده رونى خۆ بدۆزیته وه.

ڕاسته کۆمه ڵگاى ئینسانى به عام له قه یرانێکى هه ر ه گه ۆره دایه. ته نانه ت له ١٢٠ ساڵى ڕابۆردودا قه یرانێکى به م چه شنه ۆ له ئاستێکى نێۆ نه ته وه یدا نه بینراۆه. ته نانه ت شه رى جیهانى یکم ۆ دوهه م تا ئه ۆ ڕاده یه جیهانى له خۆ نه گرته بو، به ڵام له هه مان کاتیشدا ده بى بزانین گه ۆره یی ئه م قه یرانه ۆ ڕێگا چاره ی ئه م قه یرانه له ئاستى تاکه که سی دا نیه و ئێمه وه ک تاکه که سی نه له پێک هاتنی ئه م قه یرانه وه نه له په یدا کردنى ڕێگا چاره ڕۆڵ و نه خشى سه ره کیمان نابێت، بڵام پێکه ۆه وه ک کۆمه ڵگا له هه ر ئاستیک دا ده توانین یارى ده ربین بۆ که م کردنه وه ى خه ساره کان و زه ره ر ۆ زیانى قه یرانێکى ئه وه ها.

به گه ۆره نیشان دانى کاره ساته که ، به دڵه ڕاۆکى بى وه چان نه ته نیا یارمه تییه ک به سیستمى ده رونیمان ناگه یه نین، به ڵکۆ سیستمى به ررى له ش و جه سته شمان که زۆ لاواز ده که ینه وه.

ده بێت ئاماژه ش به وه ی بکه م که ئه ۆ که سانه ى که قه یرانه که و مه ترسى نه خۆشیه که نا بینن یان نایانه ویت بیبینن، مه ته رسى ئه وه یه یان هه یه که گۆى به ڕه ینمایه کانى سلامه تى نه ده ن ۆ ببنه هۆى نه خۆشى خۆیان ۆ ئه ۆ که سانه ى که له ده ۆ ڕو به رى ئه وان دا ده ژین.

چ ڕه ى نمایه ک له بارى ده روونیه وه یارى ده رده بێت بۆ به ر به ره کانى له مه ڕ ئه م قه یرانه دا؟

هه رچه ن مه ترسى ڤیرۆسى کۆڕۆنا هه موان ده گریته خۆ، بڵام به زۆر هۆی جیاۆازه یه ک شیۆازى به ر به ره کانى چ له بارى جه سته یی ۆچ له بارى ده روونیه وه نیه .

پاش تێ په ر بونى چه ند مانگ له بڵاۆ بونه وه ى ڤیرۆسى کۆڕۆنا، ڕه ی نمایه کان تاکید له وه ی ده که ن که کۆمه ڵگاى ئینسانى به که م کردنه وه ى پیوه ندیه کۆمه لایه تیه کانیان، به خۆ که رنتینه کردن و ماننه وه له ماڵه وه، به که م کردنه وه ى ڕێژه ی هاتو چو، به داخه ستنى ئه و جێگایانه ى که خه ڵکێکى زۆر له خۆ ده گرێت وه کۆ مه کتب ۆ زانکۆ، وه رزشگه ۆ، مۆڵ و سه یرانگا ۆ جێگا گه شتیاریه کان، ته نانت ڕێستوران، خۆاردنگه ۆ هۆتێله کان ۆه هاۆکات شتنى ده ست به ئاوو سابوون و ژله ى ده ست خاوێن کردنه وه، پاک کردنه وه ى هه موى ئه وجێگانه ى که ڤیروسه که ده توانیت بۆ مۆدایه کى زیادتر تێدا بژى، دانانى ده مامه ک یان ماسک  وه له ده ست کردنى ده ستکێش ، به ر له په ره سه ندنى ئه م نه خۆشیه بگرن و کات به ده سه ڵات دارن ۆ به رپرسه کان ۆ کادیرى پێزیشکى ۆ لێکۆڵینه وه ره کان بدن که ڕێگاى چاره، ده ۆا ۆ ده رمان بۆ نه خۆشه کان بدۆزنه وه، چاره سه رى کاتى به که ن، خه سته خانه ۆ ته ختى زیادتر فه راهه م که ن، په یداویسته کان بو کادێرى پێزیشکى دابین که ن ۆ له داهاتوش دا واکسین بۆ ئه م ڤیرۆسه بدۆزنه وه.

که ره نتینه کردن ۆ خۆ حه شاردان ۆ له ماڵه وه ماننه وه هه رچ ن کار ۆ ئێشێکى باۆر پێکراۆ ۆ گۆنجاۆ بۆ هه موانه، بڵام بژیۆنى ژیان، ۆ فه قیرى ۆ نه دارى خه ڵک له زۆر به ى ۆه ڵاتان دا وه ۆهاى کردووه که خه ڵک ئه ۆ ڕێنمایانه به خه نى پێش گۆى ۆ بۆ بژیونى ژیانیان ۆ کرینى پیدا ویستی سه ره تاى ژیانیان له ماڵ بچنه ده ر و ژیانى خۆیان ۆ بنه ماڵه ۆ خه ڵکى که ش بخه نه مه ترسییه وه.

هه روه ها که له سه ره تا دا ئاماژه م پێ کرد ڤیرۆسى کۆڕۆنا ده رى خستووه که تا چ ڕاده یه ک سیستمى حکۆ مه تى، ژێرخانى ئابورى ۆ ژێرخانی سیسمى سه ڵامه تى یارمه تى ده رى خه ڵک ۆ بژێونى خه لک له به ربه ره کانى له گه ڵ کاره ساتێکى وه ها دا ده دات، بێگۆمان کۆ مه ڵگاى ئینسانى له هه مو جیهاندا نه رخێکى زۆر بۆ به ربه ره کانى له مه ڕ ئه م نه خۆشیه دا ده دات، زۆر که س گیانى خۆیان به خت ده که ن، زۆر ده ست که ۆتى کۆ مه ڵایه تی ۆ کۆ ڵتورى گۆڕانکارى به سه ردا دێت، هه ر له ۆ کاته ش دا ده سه ڵات ۆ سیستێمى ئابورى ۆ سیاسى ده گۆڕیه ت. نێرخى تێ په ڕ بون له م قه یرانه پێک هاتنى دۆنیایه کى که یه ، که ده توانین به دونیاى پاش ڤیرۆسى کۆرۆناى ناوى به نێن.

+++====+++

له ماوه ى ئه م چه ند مانگه دا زۆر جار هاۆڕى کانم ۆ ئه ۆ که سانه ى که به من مۆراجیعە ده که ن ئه ۆ پرسیاره یان لێم کردووه که؛

– چۆن له بارى ده روونیه وه خۆ بپارێزن، بنه ماڵه که یان به پارێزن.

– چۆن له گه ڵ ئه ندامانى بنه ماڵه دا هه ڵسو که ۆت که ن.

– چۆن به رپرسیار بن له به ر وه زعى ده رونى منداله کانیان، گه نجه کان ۆ ئه ۆ که سانه ى ته مه نیان هه یه ۆ عۆمریان له سه ر٦٠ کان دایه.

 – چۆن په یوه ند یان له گه ڵ هاۆ سه ره که یان، خزمه کانیان وهاۆ شاریه کانیان به رده وام که ن، وه له هه مان کات دا پا به ند بن به ڕێنمایه سڵامه تیه کان.

– چۆن کاته کانیان به سه رکه ن کاتێک که مه جبور به ماننه وه له ماڵه وه ده بن.

هه روه ها که عه رزم کردن، کاتێک که بژێونى ژیان ۆ پێدا کردنى پارویه نان خه مى به شێکى هه ره زۆرى کۆ مه ڵگاى ئێمه یه، زۆر به ى ئه م ڕه ینمایانه بێ مانا ۆ بى مۆناسیبه ته.

بڵام بۆ ئه ۆ که سانه ی که له وڵاتانى ئۆروپى ۆ ئه مریکى ده ژین و تا ڕاده یه ک سیستمى ده ۆڵه تى یارمه تى ده ره له بارى ئابوریه وه، یان بۆ ئه ۆ بنه ماڵانه ى که پاش خه رێکیان بۆ دۆاڕۆژیان ۆه لا ناوه، ئه م ڕه نمایانه له بارى ده روونیه ده توانێت یاری ده ربێت.

  • بۆ خۆتان پلان ۆ ئامانجیکى ڕۆژانه دابنین ، پیۆیست ناکات پلانه که تان درێژ خایه ن بێت، ده توانن هه ر ڕۆژ بۆ ڕۆژى داهاتۆ پلانتان بیت و تا ده توانن پلانه که تان وا دانێن که ئیمکانى برده سه رى هه مویانتان ببێت.
  • هه ۆڵ بدن ئه ۆ هه ۆاڵانه ى که گۆى لێ ده گرن یان ده ى بینن له سه رچاوه یه کی باۆر پێکراو له بارى زانیاری ۆ ڕێ نمایه وه بێت.
  • هه ر چه ن به دوا چونى هه ۆاڵه کان کارێکى په یویسته، بڵام ئه ندازه ۆ کاتى گۆى دان ده بێت سنور دار بێت. خۆتان له هه ۆاڵه کان دوور خه نه وه. ( ده توانن دو کات ته رخان که ن بۆ گۆى دان به هه ۆاڵه کان له سه ر ڤیرۆسى کۆرۆنا ۆ زانیاریه کان ۆ ڕه ی نمایه کان)
  • تا ئه ۆ جێ بۆتان ده ست ده دات له کات نان خۆاردن ۆ پێش له نوستن گۆى ده ریان بینه رى هه ۆاڵه کان مه بن.
  • کاتى به سه ر بردن له سه ر تۆره کۆمه ڵایه تیه کان سنوردار که ن. له بڵاۆ کردنى هه ۆاله کان له سه ر لاپه ره کان خۆتان که م که نه وه.
  • کاته کانتان بۆ پێدا چونه وه به سه ر کار ۆ ئیشى دوا که وتوتان ته رخان که ن. بو هه مومان پێش هاتووه که کوتومانه ئه گه ر ده رفە ته بێت ئه ۆ کاره ى ته ۆاۆ ده کم، یان ئه ۆ پرۆژه ى ئه نژام ده ده م.
  • به دواى چالاکى و کار و ئیشیک دا بن که له ڕێگاى ئینترنێته وه ئه نجام ده د رێت.
  • په یوه ندى ئینترنیتى له گه ڵ خزم و دۆستى دوور ۆ نزیک دا بگرن. ئه م کاره یارمه تى ده رده بێت بۆ پته ۆ کردنى دۆستایه تی ۆ خزمایه تى، هه روه ها به گۆڕانه وه ى بیر ۆ ڕاێ و هه ۆاڵ، تێ ده گه ین که ئه م قه یرانه هه مو که سى گرتووه ته خوى.
  • ئه گه ر له سه ر تۆڕه کۆ مه ڵایه تیه کان چالاکیتان هه یه، هه ۆڵ بدن په یامى دڵ خۆش که ر ۆ پڕ له خۆشه ویستى ۆ پێ زانین بۆ هاۆڕه یه کانتان بنێرن. ئه ۆ هه ۆاڵانه ى بڵاۆ که نه وه که هیۆاى چاک بونه وه ى وه زعه که ده دات.
  • ئه ۆ شته ى ده بێت بزانین که کۆنترۆلى هه ل ۆ مه رجه که به عام له ئه ستوى ئێمه دا نیه ۆ که س وه ک تاکه که س له په یدا کردنى چاره سه رییه کاندا به ر پرس نیه.
  • ئه گه ر زۆربه ى کاته کانت ده بى له ماڵه وه به بیته سه ر، هه ۆڵ بده ئه جیندا یان پلانێکى ڕۆژانه تان هه بێت، که به شێک له کاتانه تان بۆ وه رزش و سۆکنایی دڵ ۆ ده روون ته رخان که رده بێت. کاتى خه وه تن و هه ڵسان و مه ۆداى خه وه که تان سنوردار که ن.
  • ئه گه ر ده بێت له ماڵه وه کار و ئیش که ن یان په یدا ویستى ئیشه که تان به کار له ماڵه جوبران ده بێته وه، به شێک له ماڵ ه کات، یان دیۆۆه که تان بو ئه م مه به سته ته رخان که ن. له کاتى خویدا کار و ئیشه که تان ده ست پێ که ن و له کاتى گۆنژاۆ دا ته واوى که ن.
  • بۆ که م کردنه وه ى دڵنگرانى و دڵه ڕاۆکى و ترس ،تێکنیکى هێوه ن کردنه وه ى خۆ ( ڕێلاکسایشن) ، یوگا یان مه دى ته یشن فیر بن. له ڕێگاى ۆه رزش کردنه وه ی ڕۆژانه ته نانت بۆ نیۆ سه عات جسته ۆ له شتان ۆ میشکتان بپارێزن.
  • گۆى دان به موسیقا، دیتنى فیلمى کۆمیدى بۆ خۆتان یان له گه ڵ ئه ندامانى بنه ماڵه دا به شێک بێت له به رنامه ى ڕۆژانه تان.
  • فێر بونى زمانێکى تازه، یان پته و کردنى زانیاری له سه ر زمان، فیر بونى شێوازیکى نوى هۆنه رى ۆ کۆڵتورى  بێته به شێک له پلانى ڕۆژانه تان
  • هه رکات هه ستان به خه موکى ودێپره شن وه ئێسترس و دڵنگرانى زۆر کرد په یوه ندى به ده رونناسێک بکه ن. دیسان ئه وه بزانن که جار جار ناکۆکى ده رونى و نه فسى به ئاستێک ده گات که بۆ خۆتان چاره سه رێک نا دۆزنه ووه و ده بێت له ده رونناس و پێزێشکى ده رونى که ڵک وه ربگرن.
  • باشترین ئاستى سه ڵامه تى ده روونی له وه ى دایه که مرۆڤ تواناى ئه وى ببێت که له گه ڵ شه رایه تى نۆێ و ناگۆنجاۆ دا ڕێ بێت.

ئه گه ر له ژیانى هاۆبه ش دان وهاۆ سه رتان هه یه

شه رایه تى کرنتینه واى کردووه که په یوندى له گه ڵ دۆنیاى واقعیدا له بازنه بچوکى بنه ماڵه داخۆ ده گرێته وه.  له م شه رایه ته دا ژن ۆ مێرد، یان دو هاۆسه رچاره یکه یان نیه پتر له وه ى که زۆربه ى کاته کانیان پێکه وه ببنه سه ر.

 به داخه وه له زۆر به ى سیستمى پیاۆ مێحوه ردا که پیاۆ ڕۆڵى سه ره کى تێدا ده گێریت، ژن بس ڕۆلى خزمه ت گۆزارى هه یه ۆ زۆر جار ته نانه ت ئه ۆ کاته ى که شان به شانى هاۆسه ره کى کار وئیش ده کات له بڕیار دانه وه له ماڵه ۆ ه دا ڕۆڵی سه ره کى ناگێرێت.

 زۆر جار ژنان به پشت به ستن به ئه زمونیان له کار وئیشى نێۆ ماڵ دا هه ۆڵیان داۆه ئه ۆ هه ریمه وه ک هه ریمى ده سه ڵاتى خویان به هاۆسه ره که یان نیشان بده ن. بڵام له م شه رایه ته دا که پیاۆ له ماڵه وه کات به سه ر ده بات ۆ کارى وئیشێکى ئه توى نیه، ده ست ده کات به ده ست تێ وه ردان له ده سته ڵاتى ماڵه وه وخۆى وا نیشان ده دات که له هه مو بوارێک دا له سه ر ترویه.

 نه مو نه ى ئه م ئه زمونه مان زۆر جار له نیۆان ئه ۆ بنه ماڵانه ى دا که ئه ندامی خانه نه شینیان هه یه  ده بینین، یان له نێۆ بنه ماڵه ی په نا به ره کان ۆ مۆ هاجیره کان دا.

زۆر به داخه وه به شێک زۆر له ناکۆکى وتوندۆ تیژه کان ئا له م کاته دا به هۆى ڕا نه هاتنى دو هاۆسه ره که له شه رایتى نوێ کۆڕۆنا ڤیرۆس دایه.

بێکاری ونه بونى کار ۆ ئیش ۆ موچه، تە رس ۆ نیگه رانى له دۆاڕۆژى ژیان. ته رس ۆ دڵنێگرانى له مه رگ ۆ نه مانى ئه ندامانى بنه ماڵه ۆ خزم ۆ که س، بى ده سته ڵاتى وهه ست به بێ که س بوون ، هه ست به زیندانى بون  له ماڵه وه، ته نانه ت چونه سه روه ی ڕێژه ی تۆڕه یی و هه روه ها خه موکى و ئه فسورده گى که تاسیرى به رچاۆ له خه ۆ ۆ خواردن و بێ هیۆایی به داهات ودا داده نێت، واى کردووه که بارى تۆندۆتیژى له نێۆان دۆ هاۆسه ردا بگاته ڕێژه یه کى مه ترسى دار، ئه مه ش له کاتێک دایه که سیستمى داد ۆ دادوه رى ۆ پۆلیس وسیستمى به دۆا چونه ش له ئاستێکى زۆر دا له ژێر کاریگه رى ئه م وه زعه ى دایه.

من باوره م به وه ى هه یه که به شێکى به رچاۆ له ناکۆکى نیوان ژن ۆ مێرد  به هۆى مۆشکێڵاتى ئابورى، کۆمه ڵایه تى، نه ریت و ئادابى ناله بارى کۆڵتورى و ئایینى، سیستمى یاساى بنه ماڵه ، سیستمى  سیاسى ۆڵات وهه روه ها سیستمى حکومه تى هه یه. زۆر به داخه وه که له م شه رایه ته دا که ڤیرۆسى کۆرۆنا پێکى هاوردووه، سیستمى بنه ماڵه به چه شنێکى به رچاۆ که ۆته ته ژێرته ۆژمى تۆندو تیژیه ی به رفه راوانه وه و په یویستى به یارمه تى ده رون ناسی هه یه.

مه نداڵان ۆ گه نجان له شه رایه تى په ره سه ندنى ڤیروسى کرۆنا دا

منداڵان ۆ گه نجان به ڕێژه ێکى به رچاۆ که ۆتنه ته ژێر کاریگه رى ئه م شه رایه ته دا. ئه م دو گرووپه له کومه ڵگا، گه شه کردن و پێک هێنان و بارهێنانیان له نێو دۆ کومه ڵگه ى زانیارى ۆکۆڵتوریدا په ره ده ستینیت، ئه زمونى زانیارى ۆ کۆڵتوریان ده بیته هۆى گه شه کردنیان له نێۆ کۆ مه ڵگه دا و زۆر جار خۆیان به ۆ گرۆپ ۆ پێک هاته ى که بۆیان دا بین کراوه له کۆمه ڵگه دا پێناسه ده که ن. به داخه وه به داخستنى قۆتابخانه وه و مه کته ب ۆ زانکۆ، به شێکى زۆر له هه ستى گه شه سه ندنیان پشکه ۆتۆ نابێت و ئه مه ش له کاتێک دایه که زانیارى و په رورده ۆ فێر بوون و بارهینان په یوه ندیه کى ڕاسته ۆ خوى له گه ڵ کات و ته مه ن دا هه یه.childhood-anxiety-small

منداڵان و میر منداڵان، پیویستى تایبه تیان به هه ستى ئاسایش و ئارامى بۆ گه شه سه ندن هه یه. کۆمه ڵگای نه خۆش له بارى سه ڵامه تى ده توانێت له ئاستێکى به رچاۆ هه ستى بێ هۆمیدى، ۆ خه موکى ۆ ئه فسورده گى له منداڵان دا پێک به هێنێت. باۆک ۆ دایک سه رچاوه ى ئاسایش ۆ سۆکنایی بۆ منداڵانن. ته رس ۆ دڵنێگرانى له مه ردن وه له ده ست دانى باۆک و دایک ۆ باۆه گه ۆره ۆ دایه گه ۆره ده توانیت ببیته بارى گه ۆره ى خه م وئێسترس ۆ دڵنێگرانى له منداڵان دا، به تایبه ت ئه گه ر باۆک و دایک خۆیان له ئاستێکى مه ترسیدار دا له بارى ده رونى و جیسمى و بن ده توانن ئه م هه سته بۆ منداڵه کان بگۆزنه وه و دونیاى جۆانى منداڵیان بۆ درێژ خایه ن لێ بستێنن.

ئه رکى دایک ۆ باۆکه که له هه مان کات دا رێنمای سڵامه تى وه بێهداشتى ده ده نه منداڵه کانیان ده بى دڵنیایان که ن که باوک و دایک ئاگادارى سه ڵامه تیان هه ن و تا ئه ۆ جى له ده ستیان بێت ئه وان ده پارێزن. منداڵان وه میر منداڵان نابیت شان به شانى باۆک ۆ دایکى دڵنێگران چاۆ له هه ۆاڵ ۆ زانیارى بکه ن و گۆێده رى هه ۆاڵى ناخۆش بن.

ئه رکى داێک ۆ باۆکه که بۆ منداڵه کانیان له ماڵه وه کار ۆ ئیش و چالاکى به رچاۆ دابین که ن. یارمه تى منداڵه کانیان بده ن که پلان و پرۆگرامى دابین کراویان بۆ هه مۆ ڕۆژ ۆ کاته کانیان بێت. له هه رکات و ده رفه تێک بو فێر کردن و بارهێنانى منداڵه کانیان که ڵک وه رگرن. ئه گه ر په یوه ندیان له ڕیگاى ئینترنێته وه هه یه ده بى چاۆدێری کاته کانیان بن، ئه ۆ سایتانه ى که منداڵان ومیر منداڵان چاوى لى ده که ن ده بێت به پێ ته مه ن و ئاستى عه قڵ ۆ زانیارى مێنداڵه که هه ڵبژیردرا بێت. کاتى خه ۆ وهه ڵسانى مێنداڵه کان ده بێت وه ک پلانێک له نێوان بنه ماڵه دا وه ک گرێ به ستێک دابین کرا بێت. ئه گه ر دایک وباۆکه کان هه ست ده که ن که بۆ هه ڵسو که ۆت له گه ڵ منداڵه کانیان پیویستیان به یارمه تى پسپۆرى فێر کردن و بارهێنان هه یه، ده بێت کات به فێرۆ نه دن و په یوه ندى بگرن.

پاراستنى سه ڵامه تى جه سته یی و ده روونى ئه ندامانى به ته مه نى بنه ماڵه

به په ێ ئه ۆ زانیاریانه ى که تا ئێستا له سه ر په ره سه ندن ۆ بڵاۆ بونه وه ى ڤیرۆسى کورونا له چاپ دراوه، که سانى به ته من ٦٠ ساڵ بۆ سه ره وه، به هۆى پله ى نه زمى سیستمى به رگرى و دیفاعى جه سته یان له مه ته رسى زیادتر دان، هه روه ها ئه و که سانه ى که هاۆکات نه خۆشى دڵ ۆ گۆرچیله ۆ سییه کانیان هه یه که به داخه وه زۆر به ى ئه ۆ که سانه ى ته مه نیان له سه روى ٦٠ وه هه یه، ناکۆکى یه ک له م ئه ندامانه یان هه یه.

 ناکۆکى ده رونى، خه موکى ۆ دێپرێشن، ئاڵزه یمه ر ودیمانش ۆ نه خۆشى پارکینسون ده توانێت له په ره سه ندنى ڤیرۆسى کۆرۆنا له نێۆ ئه م به شێ له کۆ مه ڵگه دا تاسیرى به رچاوى هه بێت. ئه رکى منداڵانى ئه م که سه به ته مه نانه ئه مه یه که مۆراعاتى حاڵى جیسمى وده رونى ئه م که سانه که ن، چاۆ دێرى سه ڵامه تى ده رونى و جه سته یان بن و له کاتى پیۆیست دا له گه ڵ پێزیشک و ده روننا س دا په یوه ندى بگرن.Elderly_Female_Mask_1296x728-header

  بۆ که سانى به ته مه ن ده بێت چاۆ دێرێک له نێۆ بنه ماڵه دا دابین بکرێت که خۆارده مه نى، خه ۆ وبێهداشت وته میزى ۆڕێ ۆڕه ۆ ه شتی خاۆه ن ڕاگه رتنى دیوى خه ۆتن و، وه رزش کردن وه که ڵک وه رگه رتن له هه ۆاى تازه ۆ گوى دان به موسیقاۆ دیتنى فیلم له به رچاو بگرێت.

 له ئاستى زانیارى دا که سانى به ته مه نن نابێت بکه ۆنه ژێر سه یته ره ى هه ۆاڵی باۆر پێ نه کراۆ وپڕۆپاگانداى میدیا وتۆره کۆ مه ڵایتیه کان، که زۆریان سه رچاوه ى باۆرپێ کراۆ نین.

 ده تۆانن ده قى ئه م نوستراوه به فۆرمه تی پی دی ئه ف دابه زێنێن

چۆن ده تۆانین له بارى ده رونى و ڕه وانی وه له م شه رایه ته دا خۆ بۆ پارێزین

%d bloggers like this: